Co to jest samorzÄ…d

SamorzÄ…d – jak sama nazwa wskazuje samo – rzÄ…dzi, samodzielnie siÄ™ rzÄ…dzi, decyduje o wspólnych sprawach danej spoÅ‚ecznoÅ›ci. Jednostka samorzÄ…du terytorialnego jest elementem wÅ‚adzy publicznej. PaÅ„stwo, wÅ‚adza publiczna jest podzielona na dwa sektory, sektor rzÄ…dowy i samorzÄ…dowy. Jak mówimy o paÅ„stwie, to nie możemy myÅ›leć tylko o sektorze rzÄ…dowym. SamorzÄ…d terytorialny jest elementem paÅ„stwa, elementem zwartego organizmu wÅ‚adzy publicznej. Formalnie samorzÄ…d definiuje siÄ™ jako okreÅ›lone terytorium, ludzi bÄ™dÄ…cych na tym terytorium (spoÅ‚eczność lokalna) i wÅ‚adzÄ™ lokalnÄ….

Od kiedy funkcjonuje – rys historyczny

Czy samorzÄ…dy terytorialne w Polsce pojawiÅ‚y siÄ™ dopiero przed 20-stu laty – jak napisano w tytule? Nie, byÅ‚y one wczeÅ›niej, ale zawarcie w tytule „20 lat” odnosi siÄ™ do odzyskania dla paÅ„stwa instytucji samorzÄ…du po kilkudziesiÄ™ciu latach funkcjonowania paÅ„stwa bez wÅ‚aÅ›ciwego sektora samorzÄ…dowego.
SamorzÄ…dność terytorialna w Polsce ma dÅ‚ugie tradycje, siÄ™gajÄ…ce czasów Å›redniowiecza. Ówczesne różnorodne rozwiÄ…zania nie byÅ‚y Å›wiadomymi konstrukcjami polityczno-prawnymi, z jakimi mamy do czynienia w XX i XXI wieku. SamorzÄ…d miejski posiada rodowód na ziemiach polskich od XIII wieku. Oparty byÅ‚ na dwóch instytucjach: radzie i Å‚awie. Taka organizacja życia wspólnot miejskich zostaÅ‚a zapożyczona z lokacji wedÅ‚ug prawa niemieckiego i dostosowana do polskich zwyczajów i lokalnych warunków. W rezultacie byÅ‚a ograniczona do jednego stanu (mieszczaÅ„stwo) i przestrzeni (granice miasta). U schyÅ‚ku Å›redniowiecza nastÄ…piÅ‚o ograniczenie autonomii i roli miejskich samorzÄ…dów na rzecz rozwoju uprawnieÅ„ stanu szlacheckiego z sejmikami na czele.
SamorzÄ…d wiejski znajduje swój rodowód w XII wieku, kiedy to wraz z szybkim przyrostem ludnoÅ›ci tworzono samorzÄ…dy wiejskie, na czele których staÅ‚ soÅ‚tys. SoÅ‚tys byÅ‚ czÅ‚owiekiem pana feudalnego. Jego zadaniem byÅ‚o zaÅ‚ożenie osady i sprowadzenie osadników, a nastÄ™pnie pobieranie danin i kar na rzecz pana, za co otrzymywaÅ‚ prowizjÄ™. W 1423 r. zostaÅ‚ uchwalony Statut warecki „O soÅ‚tysach nieużytecznych i krnÄ…brnych”. SpowodowaÅ‚o to masowÄ… likwidacjÄ™ soÅ‚ectw w ich dotychczasowym ksztaÅ‚cie. Odrodzenie samorzÄ…du wiejskiego nastÄ…piÅ‚o (już w innej formie) w XVIII wieku, kiedy zaczÄ™to zastÄ™pować paÅ„szczyznÄ™ pracÄ… najemnÄ… i pÅ‚aceniem czynszu. SamorzÄ…d wiejski stanowiÅ‚a gromada (ogóÅ‚ poddanych we wsi). Na czele gromady staÅ‚ - pochodzÄ…cy z wyboru – soÅ‚tys i przysiÄ™gli (Å‚awnicy). Dla podniesienia sprawnoÅ›ci zarzÄ…dzania mogli zatrudniać urzÄ™dników gromadzkich tj. pisarza, leÅ›ników.
SamorzÄ…d szlachecki stanowiÅ‚ integralnÄ… część systemu ustrojowego w XVI-XVIII wieku. Staropolska samorzÄ…dność miaÅ‚a wiele cech demokracji bezpoÅ›redniej – w obradach sejmiku mógÅ‚ wziąć udziaÅ‚ każdy szlachcic. Sejmikowe organy wykonawcze powoÅ‚ywane byÅ‚y w drodze wyborów. Zakres kompetencji sejmików zależaÅ‚ od bieżących potrzeb danego regionu i zmieniajÄ…cych siÄ™ warunków ekonomicznych czy politycznych. WiÄ™kszość badaczy uznaje rok 1717 za datÄ™ symbolizujÄ…cÄ… koniec samorzÄ…dnoÅ›ci sejmikowej. Wtedy sejm „niemy” odebraÅ‚ samorzÄ…dom znacznÄ… część uprawnieÅ„. W ciÄ…gu nastÄ™pnego póÅ‚wiecza sejmiki zostaÅ‚y pozbawione niemal caÅ‚kowicie możliwoÅ›ci realizowania swoich funkcji. Ograniczenie możliwoÅ›ci dziaÅ‚ania lokalnych instytucji postrzegano jako skuteczny Å›rodek naprawy ustroju paÅ„stwa.
Sytuacja taka przetrwaÅ‚a do zaborów. Funkcjonowanie wszystkich w/w samorzÄ…dów nie opieraÅ‚o siÄ™ w zasadzie na normach prawnych, czy przepisach regulujÄ…cych zasady pracy samorzÄ…dów. W regulowaniu życia spoÅ‚ecznego i gospodarczego kierowano siÄ™ prawem zwyczajowym.
W okresie rozbiorowym samorzÄ…dność przystosowano do regulacji zaborców. W zaborze rosyjskim organizacja byÅ‚a dwustopniowa: gmina i gromada wioskowa. Gromada to w zasadzie jedna wieÅ›, a gmina obejmowaÅ‚a wiÄ™kszÄ… liczbÄ™ wsi. Organem uchwaÅ‚odawczym byÅ‚o zebranie gospodarzy, a organem wykonawczym byÅ‚ wójt wraz z Å‚awnikami. Rola tych samorzÄ…dów byÅ‚a ograniczona i podporzÄ…dkowana polityce rusyfikacji.
W zaborze pruskim samorzÄ…d byÅ‚ trójstopniowy: gmina, powiat, prowincja. GminÄ™ stanowiÅ‚a jedna wieÅ›, wyżej byÅ‚ powiat samorzÄ…dowy i prowincja. WedÅ‚ug pruskiej koncepcji zarzÄ…dzać sprawami lokalnymi mieli fachowi urzÄ™dnicy pod nadzorem organów reprezentujÄ…cych spoÅ‚eczeÅ„stwo. WÅ‚adza miaÅ‚a być wykonywana lokalnie, w sposób samodzielny, wedÅ‚ug swobodnej oceny, bez wskazówek wÅ‚adzy centralnej. Przez ten czas do 1933 roku wpojono w Niemczech nienaruszalność instytucji samorzÄ…dowych, które staÅ‚y siÄ™ ostojÄ… wychowania obywatelskiego i paÅ„stwowego. SamorzÄ…d zapuÅ›ciÅ‚ tak silne korzenie demokracji, że zniszczyć go byÅ‚o trudno. DziÄ™ki temu opanowano rewolucyjnÄ… anarchiÄ™ 1918 r., kiedy to usuniÄ™to naczelników wÅ‚adz rzÄ…dowych, ale nie udaÅ‚o siÄ™ usunąć wÅ‚adz samorzÄ…dowych. SamorzÄ…dy nie oparÅ‚y siÄ™ dopiero rzeczywistoÅ›ci hitlerowskich Niemiec. W tych czasach funkcjonowaÅ‚ powiat eÅ‚cki w prowincji gÄ…biÅ„skiej.
W pierwszych latach po odzyskaniu niepodlegÅ‚oÅ›ci powszechnÄ… praktykÄ… byÅ‚o stosowanie także i w samorzÄ…dach prawa przyjÄ™tego jeszcze przez zaborców. Dopiero w 1921 r. w Konstytucji marcowej podjÄ™to próbÄ™ unifikacji rozwiÄ…zaÅ„. PaÅ„stwo polskie miaÅ‚o być podzielone na gminy (wiejskie i miejskie), powiaty i województwa. W 1933 r. przyjÄ™to ustawÄ™ scaleniowÄ…, która regulowaÅ‚a ksztaÅ‚t samorzÄ…du terytorialnego nadajÄ…c im m.in. osobowość prawnÄ… i majÄ…tek, ale w Konstytucji 1935 r. wprowadzono nadzór centrum nad samorzÄ…dami, co podporzÄ…dkowaÅ‚o samorzÄ…dy (szczególnie gminne) wÅ‚adzy scentralizowanej. DecydujÄ…cÄ… rolÄ™ w administracji terenowej odgrywaÅ‚y wÅ‚adze administracji ogólnej, tj wojewodowie i starostowie ze swoimi urzÄ™dniczymi sztabami. Podstawowym samorzÄ…dem wiejskim byÅ‚y gminy, które mogÅ‚y skupiać gromady (wsie). W gminach organem stanowiÄ…cym byÅ‚a rada, a wykonawczym – wójt. W samorzÄ…dach miejskich byÅ‚y rady (organ stanowiÄ…cy) i burmistrzowie (prezydenci), jako etatowy jednoosobowy zarzÄ…d miejski, oraz magistrat (zarzÄ…d kolegialny). SamorzÄ…d powiatowy sprawowaÅ‚ nadzór nad gminami. Organami byÅ‚y: rada powiatowa (stanowiÄ…cy) i wydziaÅ‚ powiatowy (wykonawczy) ze starostÄ… na czele. SamorzÄ…d wojewódzki miaÅ‚ trzy organy: sejmik wojewódzki (uchwaÅ‚odawczy), wydziaÅ‚ wojewódzki (wykonawczy) i starosta krajowy zatwierdzany (podobnie jak wszyscy czÅ‚onkowie wydziaÅ‚u) przez Ministra Spraw WewnÄ™trznych. W caÅ‚ym okresie miÄ™dzywojennym finanse samorzÄ…dowe nie wykazywaÅ‚y stabilnoÅ›ci, charakteryzowaÅ‚y siÄ™ permanentnÄ… tymczasowoÅ›ciÄ…. PaÅ„stwo przerzucaÅ‚o na samorzÄ…d realizacje dodatkowych zadaÅ„ bez adekwatnego zasilenia w dochody. To inicjowaÅ‚o ogromnÄ… pomysÅ‚owość w samorzÄ…dach w zakresie gromadzenia dochodów i obchodzenia rygorów prawno-budżetowych, ale doprowadziÅ‚o też do dużego zadÅ‚użenia samorzÄ…dów.
W latach 1944-1950 samorzÄ…dy terytorialne w Polsce funkcjonowaÅ‚y na podstawie przepisów przedwojennych i dekrecie PKWN. ByÅ‚y to zatem samodzielne korporacje prawa publicznego, reprezentowane przez rady narodowe i organy wykonawcze (województwo – wydziaÅ‚ wojewódzki na czele z wojewodÄ…, powiaty – wydziaÅ‚ powiatowy na czele ze starostÄ…, gminy – wójt, burmistrz, prezydent), z dochodami pochodzÄ…cymi gÅ‚ównie z majÄ…tku komunalnego. Od 1946 r. nastÄ™powaÅ‚a stopniowa nacjonalizacja majÄ…tku komunalnego, aż do kresu zdecentralizowanego systemu i samorzÄ…dnoÅ›ci. W 1950 r. na mocy ustawy o terenowych organach jednolitej wÅ‚adzy paÅ„stwowej wszystkie dotychczasowe kompetencje samorzÄ…dów przejÄ…Å‚ scentralizowany system rad narodowych, Å‚Ä…czÄ…cych w sobie interesy spoÅ‚ecznoÅ›ci lokalnej i paÅ„stwa. Organami rad narodowych byÅ‚y ich prezydia i komisje, zaÅ› organami wykonawczymi byÅ‚y terenowe organy administracji rzÄ…dowej (naczelnik gminy, starosta, wojewoda). W 1975 roku zlikwidowano trójstopniowy podziaÅ‚ terytorialny i powiaty wprowadzajÄ…c podziaÅ‚ dwustopniowy z 49 województwami, ale zachowano scentralizowany, jednolity system administracji rzÄ…dowej, bez udziaÅ‚u korporacji samorzÄ…dowych. W tym czasie EÅ‚k (podobnie jak inni) straciÅ‚ status powiatu i przegraÅ‚ bataliÄ™ o siedzibÄ™ województwa. Na 40 lat samorzÄ…dność terytorialna w Polsce odeszÅ‚a do lamusa.

20 lat „nowego”samorzÄ…du

Po obradach „okrÄ…gÅ‚ego stoÅ‚u” w 1990 roku reaktywowano samorzÄ…dność terytorialnÄ…, najpierw w postaci gmin. Utworzono w Polsce blisko 2500 gmin, które miaÅ‚y charakter gmin wiejskich (np. Prostki, Kalinowo, Stare Juchy, EÅ‚k), wiejsko-miejskich (np. Orzysz, BiaÅ‚a Piska, Ruciane Nida) i gmin miejskich (np miasto EÅ‚k). Organem stanowiÄ…cym byÅ‚a rada miasta (gminy, miasta i gminy), a wykonawczym zarzÄ…d gminy na czele z prezydentem (wójtem, burmistrzem). Zaraz potem miaÅ‚y być utworzone kolejne szczeble samorzÄ…dowe w postaci powiatów i regionów, ale po pierwszych latach III Rzeczpospolitej zapaÅ‚ siÄ™ zmniejszyÅ‚ i w efekcie kolejne szczeble samorzÄ…dowe wdrożono od 1999 roku. WÅ›ród ponad 300 powiatów znalazÅ‚ siÄ™ na mapie w nowym podziale terytorialnym kraju także powiat eÅ‚cki. Organami w powiecie sÄ… rada powiatu wybierana (podobnie jak rada gminy) w wyborach powszechnych i zarzÄ…d powiatu (wybierany przez radÄ™) na czele ze starostÄ…. Od 1999 roku obszar EGO (EÅ‚k, GoÅ‚dap, Olecko) znalazÅ‚ siÄ™ w województwie warmiÅ„sko-mazurskim, jednym z 16-stu nowych regionów. W województwie pozostaje swoisty dualizm wÅ‚adzy. Oto województwo samorzÄ…dowe realizuje swoje zadania przy pomocy sejmiku wojewódzkiego (organ stanowiÄ…cy wybierany w wyborach powszechnych) i zarzÄ…du województwa (organ wykonawczy wybierany przez sejmik) na czele z marszaÅ‚kiem województwa. Niezależnie od tego administracjÄ™ rzÄ…dowÄ… w terenie reprezentuje wojewoda ze swoim urzÄ™dem wojewódzkim i sÅ‚użbami pomocniczymi. Pewnym nowum poczÄ…wszy od 2002 roku jest ustrojowa rezygnacja w gminach (miastach) z kolegialnego organu wykonawczego (zarzÄ…du) i wprowadzenie jednoosobowej odpowiedzialnoÅ›ci za zarzÄ…dzanie przez wójta (burmistrza, prezydenta), który od tego czasu wybierany jest nie przez radÄ™, ale w wyborach powszechnych przez obywateli.

Przesłanki wyodrębnienia

Jednostka samorzÄ…du terytorialnego (sektor samorzÄ…dowy) charakteryzuje siÄ™ ustrojowÄ… odrÄ™bnoÅ›ciÄ… od sektora rzÄ…dowego. Jest zwiÄ…zkiem publiczno prawnym, ma osobowość cywilnÄ… i prawnÄ…, a co za tym idzie - swoje wÅ‚adze, wÅ‚asność komunalnÄ…, wÅ‚asne finanse, dochody podatkowe, wÅ‚adztwo podatkowe. WÅ‚adze samorzÄ…dowe decydujÄ… samodzielnie o sprawach wspólnoty samorzÄ…dowej – oczywiÅ›cie w sprawach zastrzeżonych do kompetencji danego samorzÄ…du. SamorzÄ…d terytorialny nie jest jednak caÅ‚kowicie zautonomizowany – Polska wszak jest paÅ„stwem unitarnym. SamorzÄ…d jest powiÄ…zany z sektorem rzÄ…dowym transferami finansowymi (dotacje, subwencje), wspólnymi procedurami postÄ™powania, regulacjami prawnymi. Przedstawiciele sektora rzÄ…dowego (wojewoda, Regionalne Izby Obrachunkowe) sprawujÄ… nadzór nad dziaÅ‚alnoÅ›ciÄ… samorzÄ…dów. Jest to nadzór pod wzglÄ™dem legalnoÅ›ci prawnej, nie ma zaÅ› podlegÅ‚oÅ›ci hierarchicznej.

Podstawowe zasady i cechy charakterystyczne

WspóÅ‚czesna teoria samorzÄ…du terytorialnego ma greckie korzenie, opiera siÄ™ też na spoÅ‚ecznej nauce koÅ›cioÅ‚a. Można jÄ… wywodzić od Arystotelesa, Å›w. Tomasza z Akwinu, ale w swej zasadniczej formule zostaÅ‚a wypracowana pod koniec XIX wieku. Opiera siÄ™ na trzech zasadach: dobra wspólnego, pomocniczoÅ›ci (subsydiarnoÅ›ci) i solidarnoÅ›ci.
Zasada pomocniczoÅ›ci odwoÅ‚uje siÄ™ do rozumnoÅ›ci obywateli i przyjÄ™cia zaÅ‚ożenia, że zasadniczo ludzie we wÅ‚asnym zakresie (korzystajÄ…c z rozumu i rÄ…k) powinni zabezpieczać realizacjÄ™ potrzeb i zadaÅ„, które stojÄ… przed nimi, bez zbÄ™dnego ingerowania struktur paÅ„stwowych. CzÅ‚owiek jest zatem wolny, ale też ponosi odpowiedzialność za wÅ‚asny (i rodziny) byt. To, czego nie mogÄ… zrealizować sami (np szkoÅ‚a, szpital), powinna zorganizować najbliższa struktura obywatelska (gmina, samorzÄ…d powiatowy). PaÅ„stwo zaÅ› bierze na siebie to, czego żadna struktura obywatelska wykonać nie potrafi i nie może. PaÅ„stwo jako caÅ‚ość wykonuje tylko te zadania, które nie mogÄ… być zrealizowane przez samych obywateli lub przez ich wspólnoty.
Zasada solidarnoÅ›ci odnosi siÄ™ do ludzkich wartoÅ›ci niesienia pomocy dla tych, którzy z różnych powodów sami nie mogÄ… sobie poradzić z zadaniami, z którymi inni zazwyczaj sobie radzÄ…. Potrzebna jest zatem pomoc potrzebujÄ…cym ze strony osób zaradniejszych (bogatszych), ze strony samorzÄ…du, czasami nawet paÅ„stwa. Nie może to być jednak pomoc wszystkim.
Zasada dobra wspólnego odnosi siÄ™ do wartoÅ›ci i majÄ…tku wÅ‚aÅ›ciwych dla danej spoÅ‚ecznoÅ›ci lokalnej. Mój samochód jest samochodem moim i staram siÄ™ o niego dbać. SzkoÅ‚a lokalna nie jest w caÅ‚oÅ›ci moim osobistym dobrem, ale w części tak, bo zostaÅ‚a wybudowana (jest utrzymywana) w części z moich podatków. Jest naszym dobrem wspólnym, o które też jesteÅ›my zobowiÄ…zani siÄ™ troszczyć i uczestniczyć w życiu lokalnej spoÅ‚ecznoÅ›ci poprzez swojÄ… aktywność spoÅ‚ecznÄ…, korzystanie z biernego i aktywnego prawa wyborczego.
SamorzÄ…d terytorialny jest najlepszÄ… szkoÅ‚Ä… demokracji. Od naszego wyboru zależy, w jakim kierunku w najbliższych latach bÄ™dÄ… szÅ‚y sprawy naszej lokalnej spoÅ‚ecznoÅ›ci. Jest szansa, że samorzÄ…d terytorialny bÄ™dzie w sposób najbardziej efektywny wykorzystywaÅ‚ dostÄ™pne Å›rodki finansowe, majÄ…tek i inne możliwe aktywa w celu zaspokojenia możliwie najwiÄ™kszych, ale i najważniejszych potrzeb wspólnoty lokalnej. Po prostu wÅ‚adza najbliżej obywatela i wybierana przez obywateli musi siÄ™ liczyć, że szybko zostanie rozliczona z efektywnoÅ›ci dziaÅ‚ania.
Decentralizacja prowadzi też do upodmiotowienia zarówno obywateli jak i ich korporacji, przyjÄ™cia odpowiedzialnoÅ›ci za swoje dziaÅ‚ania. WywoÅ‚uje wiÄ™ksze zaangażowanie w sprawy publiczne i prowadzi do rozwoju cywilizacji.

SamorzÄ…dy w krajach europejskich

W Europie mamy do czynienia z odmiennoÅ›ciÄ… tradycji i praktyki samorzÄ…dowej w krajach Europy PóÅ‚nocnej i PoÅ‚udniowej. Zróżnicowanie to siÄ™ga co najmniej czasów napoleoÅ„skich i najbardziej wyraża siÄ™ stopniem decentralizacji finansów i organizacjÄ… terytorialnÄ… paÅ„stw. W krajach Europy PóÅ‚nocnej (Dania, Szwecja, Norwegia, Finlandia, Holandia, a także Wielka Brytania) jednostki samorzÄ…dowe sÄ… zazwyczaj stosunkowo duże, sÄ… odpowiedzialne za znacznÄ… grupÄ™ zadaÅ„, a finanse samorzÄ…dowe stanowiÄ… czasami ponad 50% caÅ‚oÅ›ci finansów publicznych. Z kolei kraje Europy PoÅ‚udniowej (m.in. Francja, WÅ‚ochy, Hiszpania) odznaczajÄ… siÄ™ tradycjÄ… maÅ‚ych gmin (z reguÅ‚y każda jednostka osadnicza stanowi odrÄ™bnÄ… gminÄ™), a także zazwyczaj wiÄ™kszym stopniem centralizacji funkcjonalnej i finansowej paÅ„stwa.
Z innego punktu widzenia, tj decentralizacji rozumianej jako samodzielność finansowa samorzÄ…du zagwarantowana wydajnymi dochodami wÅ‚asnymi o charakterze danin publicznych podziaÅ‚ bÄ™dzie siÄ™ przedstawiaÅ‚ inaczej. Z jednej strony przykÅ‚adem zdecentralizowanym bÄ™dzie Szwecja, Norwegia i Dania, gdzie udziaÅ‚ dochodów wÅ‚asnych jest znaczny. Z drugiej strony model scentralizowany reprezentujÄ… Holandia, Wielka Brytania i Francja. W tym modelu wiÄ™kszość wydatków lokalnych jest finansowana dotacjÄ… (subwencjÄ…) z budżetu centralnego, z czego nierzadko dotacjÄ… celowÄ…, pociÄ…gajÄ…cÄ… za sobÄ… Å›cisÅ‚y nadzór ze strony paÅ„stwa. MiÄ™dzy tymi kraÅ„cowymi przykÅ‚adami mieszczÄ… siÄ™ rozwiÄ…zania poÅ›rednie o stosunkowo wÄ…skim zasiÄ™gu dochodów wÅ‚asnych sensu stricto, przy równoczesnym rozbudowanym systemie wyrównawczym uwzglÄ™dniajÄ…cym instytucjÄ™ „podatków wspólnych”, redystrybucjÄ™ pionowÄ… i poziomÄ… (np Niemcy).
WspóÅ‚czesne przemiany naruszajÄ… ten stosunkowo klarowny obraz, ale jego zasadnicze zrÄ™by pozostajÄ… niezmienione.

Zadania własne i zlecone

Tam, gdzie funkcjonujÄ… samorzÄ…dy paÅ„stwo zazwyczaj nie utrzymuje odrÄ™bnych rzÄ…dowych instytucji (chodzi m.in. o ekonomikÄ™ administracji). Dlatego samorzÄ…dy oprócz zadaÅ„ wÅ‚asnych tj. zadaÅ„, które zostaÅ‚y im obligatoryjnie przypisane do realizacji jako korporacjom wspólnotowym wykonujÄ… także zadania zlecone (poruczone) przez sektor rzÄ…dowy za ekwiwalentnÄ… odpÅ‚atnoÅ›ciÄ…. Zadania wÅ‚asne finansowane sÄ… ze Å›rodków, o których rozdysponowaniu wÅ‚adza lokalna decyduje samodzielnie. KoncentrujÄ… siÄ™ one gÅ‚ównie wokóÅ‚ gospodarki komunalnej, zaopatrzenia w wodÄ™, odprowadzanie Å›cieków, oczyszczanie miasta, wywóz Å›mieci, drogi lokalne, oÅ›wietlenie, ochrona przeciwpożarowa, mieszkania komunalne, ale także podstawowych usÅ‚ug socjalnych w zakresie oÅ›wiaty, ochrony zdrowia i opieki spoÅ‚ecznej.
Zadania zlecone sÄ… zadaniami bÄ™dÄ…cymi w gestii rzÄ…du, ale realizowane sÄ… przez samorzÄ…d wedÅ‚ug identycznych reguÅ‚, standardów, trybu w caÅ‚ym paÅ„stwie. W polskich warunkach zadaniami zleconymi sÄ… np. wydawanie dowodów osobistych, paszportów, prowadzenie wyborów, urzÄ™dów stanu cywilnego, paÅ„stwowego zasobu geodezyjnego itp.
Wójtowie (burmistrzowie, prezydenci), starostowie, wojewodowie i premier sÄ… także organami administracji ogólnej, w imieniu których wydawane sÄ… decyzje w sprawach publicznych np. pozwolenie na budowÄ™, prawo jazdy. Istotne jest, że na jednym poziomie podziaÅ‚u terytorialnego tylko jeden organ (nie mylić z organami samorzÄ…dów terytorialnych) dzierży wÅ‚adzÄ™ administracji ogólnej i nie może być ona na tym samym poziomie podzielona miÄ™dzy samorzÄ…d i administracjÄ™ rzÄ…dowÄ….

Podział zadań

Zadania o charakterze lokalnym (pierwszy poziom) sÄ… realizowane na szczeblu gminy i powiatu. BezpoÅ›rednim adresatem (konsumentem) jest mieszkaniec wspólnoty samorzÄ…dowej. SÄ… to zatem gÅ‚ównie zadania z zakresu administracji Å›wiadczÄ…cej. Gminy realizujÄ… zadania o charakterze komunalnym (woda, ogrzewanie, Å›cieki, oczyszczanie miasta), infrastrukturalnym (cmentarze, zieleÅ„ miejska, drogi, komunikacja, zagospodarowanie przestrzenne), spoÅ‚ecznym (poz, żłobki, zasiÅ‚ki, noclegownie), oÅ›wiatowym (przedszkola, szkoÅ‚y podstawowe i gimnazja), kulturalnym, sportowym, ekologicznym itp. Powiaty zaÅ› prowadzÄ… oÅ›wiatÄ™ ponadgimnazjalnÄ…, specjalnÄ…, domy pomocy spoÅ‚ecznej, domy dziecka, szpitale, straż pożarnÄ…, tzw. policjÄ™ administracyjnÄ… i inne.
Zadania o charakterze regionalnym (drugi poziom) realizuje samorzÄ…d wojewódzki. Celem jego dziaÅ‚ania jest rozwój cywilizacyjny regionu prowadzÄ…cy do podnoszenia standardu życia mieszkaÅ„ców, formuÅ‚owanie i realizacja strategii rozwoju. Ponadto samorzÄ…d wojewódzki prowadzi instytucje o charakterze regionalnym (szpitale wojewódzkie, filharmonie, teatry, opery, szkoÅ‚y), ale nade wszystko – rozdysponowuje Å›rodki strukturalne.
Warto nadmienić, że gminy i samorzÄ…dy wojewódzkie opierajÄ… swój zakres dziaÅ‚ania na „klauzulach generalnych” zakresu odpowiedzialnoÅ›ci, gmina w zakresie spraw lokalnych, województwo – regionalnych. SamorzÄ…d powiatowy zaÅ› realizuje zadania wyÅ‚Ä…cznie enumeratywnie wymienione w ustawach. Stosunki miÄ™dzy samorzÄ…dami sÄ… oparte na zasadzie uzupeÅ‚niania, a nie przy użyciu formuÅ‚y zależnoÅ›ci, podlegÅ‚oÅ›ci, czy przyporzÄ…dkowania. Podstawowy charakter gminy wyraża siÄ™ w podwójnym domniemaniu jej kompetencji. Jest ona wÅ‚aÅ›ciwa we wszystkich sprawach publicznych o znaczeniu lokalnym i regionalnym, nie zastrzeżonych na rzecz innych podmiotów. Istotne jest to w przypadku ewentualnej konkurencji gmin z powiatem, czy dużych miast z samorzÄ…dem wojewódzkim.
Sektor rzÄ…dowy (centrum) zwyczajowo peÅ‚ni funkcje publiczne (trzeci poziom) w takich dziedzinach jak: administracja paÅ„stwowa, porzÄ…dek publiczny, bezpieczeÅ„stwo wewnÄ™trzne i zewnÄ™trzne, wymiar sprawiedliwoÅ›ci, ochrona zasobów naturalnych, dyplomacja.

Podsumowanie

Po dwudziestu latach z powodzeniem można powiedzieć, że samorzÄ…dy w Polsce siÄ™ sprawdziÅ‚y. Trzeba wiÄ™cej akceptacji dla decentralizacji, ale też integracji samorzÄ…dów. Poziom decentralizacji nawet w stosunku do krajów Europy poÅ‚udniowej jest niewielki. Relacja wydatków samorzÄ…dowych w stosunku do wydatków publicznych ogóÅ‚em wynosi w Polsce niewiele ponad 20%. CiÄ…gle mamy do czynienia z dużym poziomem resortowoÅ›ci. Wszak to samorzÄ…dy terytorialne w zaÅ‚ożeniu miaÅ‚y zastÄ…pić owÄ… resortowość i centralizm. Nie ma potrzeby utrzymywania dualizmu wÅ‚adzy w terenie, instytucji i agend rzÄ…dowych, ale także mnogoÅ›ci organów wÅ‚adzy w wiÄ™kszych miastach. Na przykÅ‚ad w Olsztynie wÅ‚adzÄ™ sprawujÄ… prezydent, starosta, marszaÅ‚ek i wojewoda. A w EÅ‚ku wójt, prezydent i starosta. W takiej sytuacji obywatel ma wiele rozterek, do której wÅ‚adzy pójść, by zaÅ‚atwić swojÄ…, konkretnÄ… sprawÄ™. W dużym uproszczeniu można sobie wyobrazić, że funkcjÄ™ gmin okoÅ‚omiejskich i powiatów bÄ™dÄ… sprawować wÅ‚adze dotychczasowych miast powiatowych. Alternatywnie warto rozpatrywać wdrożenie wiÄ™kszych, ale mniej licznych powiatów i regionów.

EÅ‚k, 27 maja 2010r.

Poseł na Sejm RP - Andrzej Orzechowski